Ở Việt Nam, năm Mùi là năm con dê. Ở Nhật Bản, chi Mùi gắn với con cừu. Trong tiếng Hán, con vật của chi Mùi được viết bằng một chữ có thể chỉ cả dê lẫn cừu, nên tranh Tết ở các vùng nói tiếng Hoa vẽ cả hai. Năm Đinh Mùi 2027 vì thế được người Việt gọi là năm con dê, còn trên báo tiếng Anh có thể gặp cả cách gọi năm Dê lẫn năm Cừu.
Khác biệt này không phải chuyện ai đúng ai sai. Mười hai con giáp là một hệ biểu tượng đi qua nhiều nền văn hoá, và mỗi nơi chọn con vật gần gũi với đời sống của mình. Bài này giải thích chữ Mùi, so sánh cách gọi ở các nước láng giềng, nói về hai trường hợp đặc biệt khác của con giáp Việt Nam là mèo và trâu, và gợi ý cách chọn hình ảnh trang trí Tết năm Mùi cho có duyên.
Chữ Mùi và chữ chỉ con vật: hai thứ khác nhau
Nhiều người nghĩ chữ "Mùi" nghĩa là con dê. Thực ra Mùi là tên của địa chi thứ tám, một ký hiệu để đếm năm, tháng, ngày, giờ, có trước khi được gắn với con vật. Chữ Hán của chi Mùi là chữ đọc "vị", nghĩa thường gặp là "chưa". Sách Thuyết văn giải tự đời Hán thường được dẫn với lời giảng rằng chữ này gần với chữ "vị" là mùi vị, ứng với tháng Sáu khi cây trái đã có vị.
Con vật được ghép với chi Mùi trong hệ mười hai con giáp lại được viết bằng một chữ khác, đọc theo âm Hán Việt là "dương". Chữ này trong tiếng Hán chỉ chung các loài thuộc họ dê cừu; muốn phân biệt, người ta thêm chữ đứng trước để thành "sơn dương" (dê núi) hay "miên dương" (cừu, nghĩa đen là con dương lông bông). Vì thế bản thân chữ gốc không buộc phải là dê hay cừu.
Từ "Mùi" trong tiếng Việt là cách đọc riêng của chữ chi, không trùng với âm Hán Việt "vị". Hiện tượng này gặp ở nhiều tên địa chi khác của tiếng Việt và là đề tài của người nghiên cứu lịch sử ngữ âm; người đọc phổ thông chỉ cần biết Mùi là tên chi, dê là con vật được người Việt gắn cho chi ấy.
Con vật của chi Mùi ở một số nơi
Bảng dưới tóm cách gọi phổ biến; trong mỗi nước vẫn có thể có cách vẽ, cách gọi khác tuỳ vùng và tuỳ thời.
| Nơi | Con vật thường gắn với chi Mùi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Việt Nam | Con dê | Tranh, tượng, thiệp Tết năm Mùi hầu như đều là dê |
| Các vùng nói tiếng Hoa | Dê hoặc cừu | Chữ gốc chỉ chung họ dê cừu, nên tranh vẽ cả hai |
| Nhật Bản | Con cừu | Tên gọi chi Mùi trong tiếng Nhật là từ chỉ con cừu |
| Hàn Quốc | Thường là cừu | Chữ dùng giống chữ Hán gốc, hình vẽ phổ biến là cừu |
| Báo chí tiếng Anh | Goat, sheep hoặc ram | Có năm báo chí bàn hẳn chuyện nên gọi là dê hay cừu |
Sự khác biệt không dừng ở chi Mùi. Con giáp của Việt Nam còn có hai điểm khác nổi tiếng: chi Mão là con mèo thay vì con thỏ, chi Sửu là con trâu thay vì con bò. Cả ba trường hợp cho thấy người Việt đã "Việt hoá" hệ con giáp theo những con vật gần gũi với làng quê của mình.
Khi viết thiệp hay nội dung cho người nước ngoài, bạn có thể dùng "Year of the Goat" để khớp với cách hiểu của người Việt, và giải thích thêm một câu nếu người đọc quen với hình ảnh con cừu.
Vì sao người Việt chọn con dê
Không có tài liệu nào ghi lại "quyết định" chọn dê; đây là cách gọi hình thành dần trong đời sống. Giả thuyết hay được nhắc nhất là chuyện quen thuộc: dê là con vật người Việt biết từ lâu, nuôi được ở vùng đồi núi, sườn đá, trong khi cừu cần đồng cỏ khô và khí hậu khác. Một con giáp phải là con vật mà người nông dân nhìn thấy, gọi tên, nuôi nấng thì mới đi vào câu chuyện, tranh vẽ, lời chúc.
Ngày nay dê vẫn hiện diện ở nhiều vùng. Những dải núi đá vôi ở Ninh Bình nổi tiếng với dê núi thả trên sườn đá; các tỉnh vùng cao phía Bắc như Tuyên Quang, Lào Cai, Sơn La có dê nuôi theo đàn; vùng khô hạn ven biển Khánh Hòa có cả dê lẫn cừu. Hình ảnh đàn dê leo vách đá trở thành một nét quen thuộc trong ảnh du lịch và trong trí tưởng tượng về năm Mùi.
Cũng nên nhớ hệ con giáp đến Việt Nam qua giao lưu văn hoá lâu đời, rồi được người Việt dùng trong lịch, trong tục tính tuổi, trong lời ăn tiếng nói. Qua nhiều thế kỷ, các con vật biểu tượng đã gắn với kinh nghiệm sống của người Việt chứ không chỉ là bản sao của một hệ ngoại lai. Con dê hiền lành, chịu khó leo dốc, sống được ở nơi đất cằn, là hình ảnh mà người nông dân miền núi hay vùng khô hạn dễ đồng cảm.
Trường hợp con mèo của chi Mão cũng được giải thích theo nhiều giả thuyết, trong đó có giả thuyết về sự gần âm giữa "Mão" và "mèo". Các giả thuyết ấy đến nay chưa có kết luận chung. Điều chắc chắn là người Việt đã gọi như vậy từ lâu và cách gọi đó là một phần bản sắc văn hoá, không cần "sửa lại cho giống" nước khác.
Con dê trong đời sống và ngôn ngữ người Việt
Trong lời chúc Tết. Hình ảnh con dê thường đi với những ý dịu dàng, hiền hoà, chăm chỉ, đoàn tụ. Người viết thiệp năm Mùi hay mượn hình ảnh đàn dê về chuồng lúc chiều, dê con bên dê mẹ, để nói về sum họp gia đình.
Trong mỹ thuật Tết. Tượng dê bằng gốm, tranh dê vẽ màu, đồ chơi dê bằng giấy, bằng vải là những vật trang trí quen thuộc mỗi năm Mùi. Phần lớn chọn hình dê hiền, sừng cong, màu vàng nâu hoặc trắng.
Trong tiếng nói hằng ngày. Tiếng Việt có vài cách nói dùng chữ "dê" mang nghĩa trêu chọc, chế giễu. Khi viết lời chúc hay câu đùa dịp Tết năm Mùi, nên tránh những liên tưởng ấy để không làm ai phật lòng.
Trong ẩm thực. Món dê là đặc sản ở nhiều vùng, nhất là dê núi Ninh Bình. Đây là chuyện ăn uống thường ngày, không mang ý nghĩa gì về năm Mùi; dịp Tết, nhiều gia đình vẫn ăn món dê như mọi món khác.
Trong quan niệm dân gian về tuổi Mùi. Có những câu truyền miệng gán tính cách hay số phận cho người tuổi Mùi, nhất là phụ nữ. Đây là định kiến dân gian, không có cơ sở và không nên dùng để nhận xét ai. Chuyên mục làm nhà, cưới hỏi, sinh con năm 2027 của trang có bài riêng bàn chuyện này.
Giải thích năm Con Dê cho bạn bè nước ngoài
Gia đình có người thân ở nước ngoài, người làm việc với đối tác quốc tế hay giáo viên dạy tiếng Việt thường được hỏi: "Năm nay là năm con gì, sao chỗ này nói dê, chỗ kia nói cừu?" Vài ý dưới đây giúp bạn trả lời gọn mà đúng.
- Năm âm lịch 2027 là năm Đinh Mùi, bắt đầu ngày 6/2/2027 và kết thúc ngày 25/1/2028; trước ngày 6/2/2027 vẫn là năm Ngựa.
- Mười hai con giáp là một hệ đếm năm theo vòng mười hai, mỗi năm gắn một con vật làm biểu tượng; can Đinh đứng trước là thành phần thứ hai của tên năm, quay vòng mười.
- Ở Việt Nam, con vật của năm Mùi là con dê; ở Nhật và Hàn thường là con cừu; trong tiếng Hoa, một chữ chỉ chung cả hai nên hình vẽ tuỳ nơi.
- Việt Nam có thêm hai khác biệt thú vị: năm Mão là năm con mèo, năm Sửu là năm con trâu. Đây là điểm người nước ngoài thường thấy rất thú vị khi tìm hiểu Tết Việt.
- Năm con giáp là chuyện văn hoá và phong tục; nhiều người Việt đọc tử vi năm cho vui, như một chủ đề trò chuyện ngày Tết, chứ không coi là lời tiên đoán.
Năm ý này đủ cho một cuộc trò chuyện, một đoạn giới thiệu trong buổi tiệc Tết ở công ty hay một bài đăng ngắn. Nếu bạn muốn kèm hình minh hoạ, ảnh đàn dê trên núi đá Ninh Bình hay một chiếc bánh chưng bên cành đào là những hình ảnh rất "Việt" để đi cùng lời giải thích.
Với trẻ em Việt lớn lên ở nước ngoài, câu chuyện "người Việt gọi là dê, bạn Nhật gọi là cừu" là một cách nhẹ nhàng để con hiểu rằng văn hoá mình có những nét riêng, và khác biệt không có nghĩa là sai.
Trang trí Tết năm Mùi: chọn hình dê hay hình cừu
Nếu bạn chuẩn bị trang trí nhà, văn phòng hay thiết kế thiệp Tết Đinh Mùi 2027, hình con dê là lựa chọn quen thuộc với người Việt nhất. Một chú dê đứng trên mỏm đá, một đôi dê cạnh cành đào, một đàn dê nhỏ trên đồi xanh đều dễ gợi không khí xuân. Hình cừu lông trắng cũng dễ thương, hợp với không gian trẻ trung hay đối tượng quen văn hoá Nhật, Hàn.
Về màu sắc, nhiều nhà thiết kế phối đỏ, vàng nghệ, tím mận theo gợi ý ngũ hành của năm Đinh Mùi, nhưng đó là gợi ý thẩm mỹ, không có quy định. Điều đáng chú ý hơn là chất lượng: tượng gốm men an toàn, đồ trang trí không sắc cạnh nếu nhà có trẻ nhỏ, vật liệu dùng được nhiều năm thay vì bỏ sau Tết.
Nếu muốn tìm hiểu ý nghĩa biểu tượng của tượng dê, cách chọn chất liệu và bày cho có chừng mực, bạn có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy. Vật trang trí là để ngắm cho vui mắt, gợi không khí Tết, không cần kỳ vọng nó mang lại may mắn hay tài lộc.
Câu hỏi thường gặp
Năm 2027 là năm con dê hay con cừu?
Ở Việt Nam, năm Đinh Mùi 2027 là năm con dê. Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, chi Mùi thường được gắn với con cừu. Trong tiếng Hán, chữ gốc chỉ chung họ dê cừu. Cùng một năm Đinh Mùi, chỉ khác con vật được chọn để minh hoạ.
Chữ Mùi có nghĩa là con dê không?
Không trực tiếp. Mùi là tên địa chi thứ tám, chữ Hán của nó đọc là "vị" với nghĩa thường gặp là "chưa". Con vật ghép với chi Mùi được viết bằng một chữ khác, đọc là "dương", chỉ chung họ dê cừu.
Vì sao con giáp Việt Nam có con mèo mà không có con thỏ?
Ở Việt Nam, chi Mão được gắn với con mèo, trong khi Trung Quốc và nhiều nước gắn với con thỏ. Có nhiều giả thuyết, như sự gần âm giữa "Mão" và "mèo", nhưng chưa có kết luận chung. Đây là một nét riêng của con giáp Việt.
Gọi năm 2027 là Year of the Sheep có sai không?
Không sai theo cách hiểu của nhiều nước dùng chữ Hán, nhưng với người Việt, cách gọi quen thuộc là Year of the Goat. Khi viết cho người đọc quốc tế, bạn có thể dùng Year of the Goat và giải thích thêm nếu cần.
Trang trí Tết năm Mùi nên dùng màu gì?
Không có màu bắt buộc. Nhiều mẫu thiết kế năm Đinh Mùi phối đỏ, vàng nghệ, tím mận theo gợi ý ngũ hành của can Đinh và chi Mùi. Bạn có thể chọn màu theo phong cách ngôi nhà và sở thích của gia đình.
Có nên tặng tượng dê làm quà Tết năm 2027 không?
Tượng dê là món quà mang không khí năm Mùi, phù hợp nếu người nhận thích đồ trang trí. Nên chọn theo thẩm mỹ, chất liệu bền và an toàn, không nên giới thiệu món quà như vật mang lại may mắn hay tài lộc.