Lễ tiễn ông Công ông Táo năm nay rơi vào thứ Bảy, ngày 30/1/2027, tức 23 tháng Chạp năm Bính Ngọ. Theo quan niệm dân gian, đây là ngày Táo quân, vị thần coi bếp của mỗi nhà, rời trần gian để báo việc một năm của gia đình. Người Việt làm lễ tiễn, nhiều nhà kèm thả cá chép, rồi từ hôm đó bước hẳn vào nhịp chuẩn bị Tết.
Năm 2027 có hai điều đáng chú ý: ngày 23 trùng cuối tuần nên người đi làm hành chính thong thả hơn, và từ hôm đó tới giao thừa chỉ còn sáu ngày vì tháng Chạp năm nay thiếu. Bài này nói nguồn gốc tục lệ ở mức phổ thông, ý nghĩa vài lễ vật quen thuộc và cách làm gọn, tiết kiệm, không hại môi trường. Bài không đưa văn khấn; gia đình dùng bản quen của nhà mình hoặc của địa phương.
Táo quân là ai trong tín ngưỡng dân gian Việt
Tục thờ thần bếp có ở nhiều nước Đông Á, nhưng hình tượng "hai ông một bà" là nét riêng của người Việt. Truyện cổ tích quen thuộc kể về một người phụ nữ và hai người đàn ông, vì một biến cố trong đời mà cùng chết trong đống lửa, được Ngọc Hoàng thương tình cho làm thần coi bếp. Truyện có nhiều dị bản về tên nhân vật và tình tiết; điểm chung là ba người gắn với bếp lửa và sự hy sinh.
Từ truyện ấy, dân gian gọi chung là ông Công ông Táo hoặc Táo quân, có nơi tách ra Thổ công coi đất, Thổ địa coi nhà, Táo quân coi bếp. Cách gọi khác nhau theo vùng và theo sách, người viết không áp một cách gọi "đúng" cho mọi nhà. Điều chung là ý niệm: bếp là trung tâm của gia đình, nơi giữ lửa, nấu cơm, nơi các thế hệ cùng ngồi.
Theo quan niệm truyền thống, ngày 23 tháng Chạp Táo quân lên chầu trời và trở về vào đêm giao thừa. Vì vậy nhiều nhà đặt lại bát hương, thay đồ ở ban Táo vào khoảng thời gian này. Đây là quan niệm dân gian để tham khảo, không phải lời răn đe; gia đình nào không giữ tục cũng không có gì phải lo.
Mũ áo, cá chép và lễ vật quen thuộc mang ý nghĩa gì
Mũ ông Công, mũ bà Táo. Bộ đồ mã thường gồm hai mũ đàn ông và một mũ đàn bà, kèm áo và hia. Ở nhiều nơi miền Bắc, mũ ông không có cánh chuồn hoặc có cánh, tuỳ phong tục địa phương. Đây là đồ mang tính biểu tượng; mua một bộ nhỏ, vừa phải là đủ ý.
Cá chép. Hình ảnh cá chép gắn với truyện cá vượt Vũ Môn hoá rồng, và trong tục tiễn Táo được hiểu là phương tiện đưa các vị về trời. Có nhà dùng cá chép sống để thả, có nhà dùng cá chép giấy, có nhà chỉ đặt một bát nước tượng trưng. Ba cách đều có người làm.
Mâm lễ. Mâm lễ có thể là mâm cơm mặn, mâm chay hoặc chỉ hương, hoa, trái cây, trầu cau. Lễ vật nhiều ít tuỳ điều kiện từng nhà; sách phong tục phổ biến đều nhấn lòng thành hơn số lượng. Chi tiết mâm cúng theo từng miền bạn tham khảo ở các trang chuyên về lễ cúng.
Giờ làm lễ. Nhiều nơi truyền miệng nên làm trước giữa trưa ngày 23, có nơi làm từ ngày 21, 22 cho kịp. Thực tế mỗi nhà chọn giờ hợp với lịch sinh hoạt. Năm nay ngày 23 là thứ Bảy, nên đa số gia đình có thể làm buổi sáng.
Hoá vàng. Đồ mã thường được hoá sau lễ. Ở chung cư và nơi đông dân, chỉ hoá ở chỗ được ban quản lý bố trí, hoá lượng nhỏ, có người trông đến khi tàn. Nhiều gia đình đã chuyển sang không đốt hoặc đốt rất ít.
Làm lễ tiễn Táo gọn trong một buổi sáng thứ Bảy
Cách làm dưới đây phù hợp với gia đình đi làm ở thành phố. Bạn giữ hoặc bỏ bước nào là tuỳ nếp nhà.
- Tối thứ Sáu 29/1: lau sạch ban thờ Táo hoặc chỗ đặt bát hương ở bếp; chuẩn bị hương, hoa, trái cây và bộ mũ áo nhỏ.
- Sáng thứ Bảy 30/1: dọn gọn khu bếp, lau bếp nấu và mặt bàn trước khi đặt lễ, vì ý của ngày này là bếp sạch đón năm mới.
- Đặt lễ, thắp hương, người chủ gia đình khấn theo bản quen của nhà hoặc khấn nôm bằng lời của mình.
- Chờ hương tàn, hạ lễ; đồ mã hoá ở nơi được phép, lượng nhỏ, có người trông.
- Nếu thả cá: mang cá trong chậu hoặc xô có nước, đến hồ hay sông nước sạch, thả nhẹ từ sát mặt nước; mang túi, chậu về, không vứt lại bờ.
- Phần còn lại của buổi sáng dành cho tổng vệ sinh bếp: tủ lạnh, tủ chén, hút mùi. Từ hôm nay đến giao thừa còn sáu ngày.
Lễ không cần to; điều người lớn tuổi hay nhắc là bếp nhà sạch sẽ, mọi người hoà thuận. Đó cũng là phần dễ làm nhất mà lại có ích nhất.
Thả cá chép mà không hại môi trường
Mỗi năm, sau ngày 23 tháng Chạp, nhiều hồ và sông ở các thành phố lớn xuất hiện túi ni lông, chậu nhựa và cả cá chết do bị thả từ trên cao hoặc thả vào chỗ nước bẩn. Thả cá vốn mang ý phóng sinh, cho con vật được sống; làm cẩu thả thì ý nghĩa ấy mất đi.
Vài nguyên tắc đơn giản: chọn nơi nước chảy hoặc hồ lớn, nước tương đối sạch; tránh ao tù, kênh nước đen, cống thoát nước. Thả cá từ sát mặt nước, không ném từ cầu cao. Mang theo túi để gom rác, mang chậu nhựa về dùng lại. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, giữ con cách xa mép nước, nhất là ở bờ kè dốc và đông người. Ở nhiều nơi, chính quyền và đoàn thanh niên dựng điểm thu gom túi nilon, nhận cá giúp người dân; nếu thấy, bạn có thể gửi tại đó.
Một số gia đình chọn không thả cá sống mà dùng cá giấy hoặc chỉ thắp hương. Đó cũng là cách tôn trọng tục lệ. Điều đáng tránh là mua cá rồi bỏ mặc trong túi buộc kín cả buổi, vì con cá có thể chết trước khi đến nơi thả.
Tục tiễn Táo ở ba miền khác nhau ra sao
Ở miền Bắc, hình ảnh quen thuộc nhất là bộ mũ áo "hai ông một bà" và cá chép thả ra hồ, sông. Nhiều gia đình ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ coi việc thả cá là phần không thể thiếu, nên sáng 23 tháng Chạp các bờ hồ ở Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh thường rất đông.
Ở miền Trung, nhiều tài liệu phong tục ghi nhận một số nơi dùng ngựa giấy, có yên cương, thay cho cá chép làm phương tiện đưa Táo quân về trời. Mâm lễ thường giản dị hơn, kèm hương hoa, trầu cau. Ở Huế và các tỉnh lân cận, nếp nhà cũ còn chú trọng việc lau dọn bếp và bàn thờ hơn là lễ vật.
Ở miền Nam, nhiều gia đình thờ Táo quân bằng một tấm hình hoặc bài vị nhỏ đặt ở bếp, cuối năm thay mới, ít nhà thả cá. Lễ vật thường có chè, xôi, trái cây, đôi khi có kẹo mè, kẹo gừng. Cách gọi, cách bày mỗi nơi còn khác nữa theo nguồn gốc gia đình, theo dòng người di cư qua nhiều thế hệ.
Không có phiên bản nào "chuẩn" hơn phiên bản nào. Một gia đình gốc Bắc sống ở Thành phố Hồ Chí Minh có thể vẫn giữ cá chép, một gia đình gốc Nam ở Hà Nội có thể chỉ thắp hương. Giữ nếp nhà mình và tôn trọng nếp nhà người là đủ.
Làm lễ ông Táo ở nhà riêng và ở chung cư
Điều kiện nhà ở khác nhau thì cách làm cũng khác. Bảng so sánh để bạn chọn cách hợp nhà mình.
| Việc | Nhà riêng, nhà phố | Căn hộ chung cư |
|---|---|---|
| Chỗ đặt lễ | Ban Táo ở bếp hoặc gian thờ | Bàn nhỏ gần bếp hoặc bàn thờ chung, sạch là được |
| Hương | Như thường | Dùng ít, mở cửa sổ, tránh để báo cháy kích hoạt |
| Hoá vàng | Lò hoá hoặc chậu ở sân, có người trông | Chỉ ở điểm do ban quản lý bố trí, hoặc không hoá |
| Thả cá | Hồ, sông gần nhà | Gom chung với hàng xóm, cử một người đi thả cho đỡ tắc đường |
| Thời gian | Linh hoạt trong buổi sáng | Tránh giờ thang máy đông, sáng sớm là gọn |
Ở chung cư, điều quan trọng là an toàn cháy nổ. Nhiều toà nhà ra quy định riêng về đốt vàng mã dịp cuối năm; đọc thông báo của ban quản lý trước khi làm.
Ngày 23 tháng Chạp như một cột mốc gia đình
Với nhiều gia đình, ngày tiễn ông Táo là lúc Tết thực sự bắt đầu: trẻ con được nghỉ học, người lớn bắt đầu tính chuyện về quê, chợ đông hẳn lên. Năm 2027 ngày này rơi vào thứ Bảy nên có thể biến thành một buổi làm việc chung của cả nhà: sáng làm lễ, trưa ăn cơm cùng nhau, chiều dọn dẹp.
Trẻ nhỏ thường thích nghe truyện Táo quân. Kể cho con nghe câu chuyện về ba người và bếp lửa, giải thích vì sao bếp cần sạch trước Tết, rồi giao cho con một việc nhỏ như lau bàn ăn hay xếp lại tủ đồ chơi. Như thế tục lệ trở thành bài học về chăm lo nhà cửa, không phải nỗi sợ "ông Táo mách tội".
Nếu muốn tìm hiểu thêm, sách về phong tục Tết Việt Nam của các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian có nhiều dị bản truyện Táo quân thú vị. Còn với việc lễ bái, lời nhắc vẫn như cũ: làm vừa sức, không vay mượn, không vì bất kỳ ai nói rằng lễ phải to mới "đủ".
Một việc thực tế nên gắn với ngày này: kiểm tra an toàn bếp trước Tết. Xem lại dây dẫn gas có nứt không, ổ cắm gần bếp có bị cháy sém không, bình chữa cháy mini nếu có còn hạn không. Những ngày Tết bếp hoạt động nhiều hơn bình thường; một buổi kiểm tra nhỏ hôm 23 tháng Chạp là cách "tiễn ông Táo" thiết thực nhất cho căn bếp của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Năm 2027 cúng ông Công ông Táo ngày nào?
Ngày 23 tháng Chạp năm Bính Ngọ là thứ Bảy 30/1/2027. Nhiều gia đình làm lễ buổi sáng hôm đó; có nhà làm sớm hơn từ 21 hoặc 22 tháng Chạp, tức 28 hoặc 29/1, cho hợp lịch đi làm.
Có bắt buộc phải thả cá chép không?
Không. Thả cá là một phần của tục lệ ở nhiều nơi, nhưng nhiều gia đình dùng cá giấy hoặc chỉ thắp hương. Nếu thả cá sống, nên chọn nơi nước sạch, thả từ sát mặt nước và mang túi, chậu về.
Ở chung cư có nên đốt vàng mã ngày ông Táo không?
Chỉ nên đốt ở điểm do ban quản lý bố trí, lượng nhỏ, có người trông đến khi tàn. Tuyệt đối không đốt trong căn hộ, ngoài ban công hay hành lang. Nhiều gia đình ở chung cư đã chọn không đốt mà vẫn giữ trọn lễ.
Sau ngày 23 tháng Chạp có kiêng gì không?
Dân gian có một số nếp như giữ bếp sạch, hạn chế để bếp bừa bộn trong những ngày Táo quân vắng nhà. Đây là quan niệm để tham khảo; điều thực tế hơn là tranh thủ những ngày này dọn bếp, kiểm tra bình gas, ổ điện trước Tết.
Truyện Táo quân có mấy nhân vật?
Truyện cổ tích phổ biến của người Việt kể về hai người đàn ông và một người phụ nữ, nên Táo quân thường được hình dung là "hai ông một bà". Tên và tình tiết có nhiều dị bản theo từng sách và từng vùng.